De activerende werkvorm
waarin élke student meedoet
Activerende werkvormen hebben één ding gemeen: studenten moeten iets doen in plaats van luisteren. Nadenken, kiezen, uitleggen, met elkaar in gesprek. Maar alle studenten tegelijkertijd betrekken kan in de praktijk een grote uitdaging zijn. Hoe voorkom je dat een groot deel afhaakt, en alleen de ‘usual suspects’ hun hand opsteken en actief meedoen? Vanuit die vraag hebben we Civinc voor het onderwijs ontwikkeld.
Wanneer is een werkvorm écht activerend?
- Iedereen is tegelijk aan het werk. Niet één student die praat en de rest die luistert. Bij een klassikaal gesprek doet in de praktijk vijf procent van de zaal mee.
- Studenten brengen iets van zichzelf in. Een quizvraag activeert het geheugen, maar niet het denken. Er moet iets op het spel staan waar een student zelf een positie in heeft.
- Het voelt veilig genoeg om eerlijk te zijn. Zodra er een zaal meekijkt, zeggen studenten wat gepast klinkt in plaats van wat ze denken. Dan activeer je vooral sociale wenselijkheid.
- Er komt iets uit dat je kunt gebruiken. Een werkvorm zonder oogst blijft een tussendoortje. Je wilt na afloop iets in handen hebben waarmee je het gesprek verdiept.
De meeste werkvormen halen er twee of drie. Een Civinc-sessie is zo ontworpen dat alle vier tegelijk kloppen.
Hoe het werkt
Studenten loggen anoniem in met een algemene code en reageren eerst op stellingen over jouw thema. Daarna koppelt Civinc iedereen aan een medestudent die er anders over denkt, en gaan ze in duo’s één-op-één in gesprek. De hele zaal praat op dat moment tegelijk, niemand kijkt mee, en niemand weet wie de ander is.
Jij ziet ondertussen live hoe de groep over het thema denkt en welke argumenten er leven. In twintig tot dertig minuten heeft iedereen meegedaan en heb je materiaal voor je nabespreking. Ook van de studenten die anders nooit iets zeggen.
In welke lessen dit het verschil maakt
In het hoorcollege
Hoe groter de zaal, hoe stiller de studenten. Civinc keert dat om: bij tweehonderd studenten zijn er honderd gesprekken tegelijk. Het is een van de weinige werkvormen die beter wordt naarmate de groep groeit, want bij meer deelnemers is de kans groter dat iemand wordt gekoppeld aan een echt ander perspectief.
Bij ethiek en beroepsdilemma's
Zorg, techniek, journalistiek, recht: elk vak kent kwesties waar geen goed antwoord op is. Juist daar durven studenten zich klassikaal niet uit te spreken, omdat ze bang zijn iets verkeerds te zeggen. Anoniem verdwijnt die drempel, en oefenen ze meteen met het gesprek dat ze in hun beroep straks wél moeten voeren.
Bij gevoelige of actuele thema's.
Een onderwerp uit het nieuws bespreken voelt riskant. Wie zegt wat, en wat gebeurt er daarna in de groepsapp? In duo’s en anoniem kun je ook een verhit thema veilig behandelen, en zie jij als docent eindelijk wat er werkelijk speelt in plaats van wat er gepast klinkt.
Aan het begin van een cursus
Een sessie in de eerste week laat zien met welke opvattingen studenten binnenkomen. Dat geeft jou een vertrekpunt voor je hele blok, en studenten merken meteen dat er in dit vak ruimte is voor verschil van mening.
In werkgroepen die parallel draaien
Draai je hetzelfde blok met meerdere kleine groepen studenten, dan kun je de sessies samenvoegen. Studenten uit verschillende groepen komen zo met elkaar in gesprek, en jij ziet het beeld over de hele lichting.
Online en hybride.
De meeste activerende werkvormen worden slechter zodra de helft thuis zit. Deze niet: studenten doen mee op hun eigen telefoon of laptop, waar ze ook zijn.
De nabespreking zorgt voor verdieping
Na de sessie heb je waardevolle inzichten in handen: hoe de groep verdeeld is, en de argumenten, ideeën en tegenstellingen die daaronder liggen. Dat is het moment om met elkaar de verdieping op te zoeken.
Met de juiste vragen krijg je het klassikale gesprek dat je in gedachten had, alleen nu gevoed door wat er echt in de groep leeft. Wie die reflectie verder wil uitdiepen, vindt in ons artikel over het socratisch gesprek een opzet die daarop aansluit.
In een half uur geregeld
Geen installatie en geen training vooraf. Civinc is volledig gratis voor het hbo en wo, en docenten van onder meer de UvA, VU en Universiteit Utrecht zetten het in, van parallelle werkgroepen tot collegezaal met 800 studenten.
Veel gestelde vragen
Wat zijn activerende werkvormen?
Werkvormen waarbij iedereen tegelijk aan het werk is en niemand voor de zaal hoeft te staan. Denk aan think-pair-share, peer instruction, een one-minute paper en anonieme dialoog in duo’s. Werkvormen die fysieke verplaatsing vragen, zoals het stellingenspel, lopen vast in een zaal met vaste stoelen.
Hoe krijg je stille studenten aan het woord?
Haal het publiek weg. Studenten zwijgen zelden uit desinteresse, maar omdat er honderd mensen meeluisteren en ze bang zijn iets verkeerds te zeggen. In een anoniem gesprek van twee valt die drempel weg, en doet ook de student mee die nooit zijn hand opsteekt.
Hoeveel lestijd kost een activerende werkvorm?
Dat loopt uiteen van vijf minuten voor een korte kennischeck tot een uur voor een uitgebreide groepsopdracht. Een Civinc-sessie duurt 20 tot 30 minuten. Reken bij elke werkvorm minstens een kwart van de tijd extra voor de nabespreking, want daar zit een groot deel van de opbrengst.
Voor welke vakken is een dialoogwerkvorm geschikt?
Voor elk vak waarin meningen, dilemma’s of maatschappelijke thema’s een rol spelen. In de praktijk zien we het terug bij zorg en welzijn, techniek en ethiek, communicatie en journalistiek, recht, lerarenopleidingen en sociale wetenschappen. Jij bepaalt de stellingen, dus het onderwerp is aan jou.
Werken activerende werkvormen ook online of hybride?
Sommige wel, veel niet. Werkvormen die leunen op beweging of op de dynamiek in de zaal verliezen hun kracht zodra de helft thuis zit. Werkvormen die op het eigen scherm van de student plaatsvinden, zoals een Civinc-sessie, werken online en hybride net zo goed als fysiek.